Informacje o protonoterapii

  1. Protonoterapia
    Radioterapia protonowa jest obecnie jedną z najbardziej zaawansowanych i precyzyjnych technik teleradioterapii wykorzystujących promieniowanie jonizujące. Główną zaletą protonoterapii jest możliwość precyzyjnego dostarczenia wysokich dawek promieniowania do zmian nowotworowych przy jednoczesnym oszczędzeniu tkanek zdrowych. Jest to możliwe dzięki temu, że przyspieszone protony przekazują swą energię głównie pod koniec drogi w ciele pacjenta, w obszarze tzw. piku Bragga. Za pikiem Bragg’a dawka bardzo szybko spada, a co za tym idzie tkanki położone głębiej niż obszar napromieniany otrzymują praktycznie zerowe dawki. Odpowiednio dobierając energie protonów, fizyk może zaplanować leczenie w taki sposób, że wysoka dawka promieniowania zostanie dostarczona jednorodnie w całym obszarze zmiany nowotworowej, przy jednoczesnym oszczędzeniu tkanek zdrowych. W terapii protonowej wiązką skanującą wykorzystuje się pojedynczą wiązkę protonową o szerokości kilku milimetrów. Dzięki zastosowaniu szeregu układów zmieniających położenie takiej pojedynczej wiązki cały obszar guza można pokryć jednorodną dawką promieniowania. Z kolei ramię obrotowe (gantry) umożliwia wybór najbardziej optymalnego kąta, pod którym będzie padać promieniowanie. Obszar nowotworu dzielony jest na warstwy, które odpowiadają różnym energiom wiązki protonowej. Taka warstwa w ciągu kilkunastu sekund jest precyzyjne „odmalowywana” poprzez przesuwanie pojedynczej wiązki po jej powierzchni. Następnie poprzez zmianę energii protonów następuje przejście do kolejnej warstwy. W ten sposób możliwe jest szybkie napromienienie całego nowotworu.
  2. Opis przebiegu protonoterapii
    W trakcie realizacji radioterapii protonowej wymagane jest bardzo precyzyjne i powtarzalne  ułożenie pacjenta, aby zapewnić bezpieczeństwo terapii. W tym celu przygotowywane są indywidualne dla każdego chorego urządzenia do unieruchomienia – w przypadku napromieniania rejonu głowy i szyi wykonywana jest maska termoplastyczna. W pomieszczeniu zwanym modelarnią pacjent zostaje położony na specjalnym stole, technicy elektroradiologii nakładają na twarz ciepły, materiał termoplastyczny, tak aby dokładnie przylegał do skóry. Utwardzanie (czyli utrwalenie kształtów konturów ciała pacjenta) trwa około kilkunastu minut i jest całkowicie bezbolesne dla pacjenta. W przypadku napromieniania innych okolic anatomicznych przygotowywane są formy próżniowe, czyli specjalne materace służące do układania pacjenta w takiej samej pozycji podczas całego leczenia. Po przygotowaniu indywidualnego urządzenia do unieruchomienia w tym samym dniu wykonywane są przekroje tomograficzne, które  służą do wyznaczenia obszaru napromieniania i tkanek wymagających ochrony w czasie radioterapii. Przeprowadzane jest to na komputerowym tomografie, z użyciem wykonanego urządzenia do unieruchomienia (tj. maski termoplastycznej lub formy próżniowej), w takim ułożeniu pacjenta na stole tomografu, w jakim będzie znajdował się podczas napromieniania. Trwa to kilka minut i jest bezbolesne. Wykonane przekroje tomograficzne przesyłane są do komputerowego systemu planowania leczenia. W kolejnym etapie lekarz specjalista radioterapii onkologicznej w komputerowym systemie obrysowuje na poszczególnych przekrojach tomograficznych obszary wymagające podania dawki terapeutycznej oraz tkanki prawidłowe, które należy oszczędzić w trakcie napromieniania. Fizyk medyczny tak dobiera liczbę i układ wiązek, aby uzyskać jak najbardziej korzystny rozkład dawki (tj. aby obszar leczony otrzymał przepisaną przez lekarza dawkę, a otaczające obszar leczony zdrowe tkanki – dawkę jak najmniejszą). Ten etap planowania radioterapii jest czasochłonny i może trwać kilka dni. W tym czasie pacjent nie jest bezpośrednio angażowany w proces planowania napromieniania. Opracowany plan radioterapii spełniający założone kryteria wymaga sprawdzenia, co jest przedmiotem kolejnego etapu, jakim jest symulacja planu leczenia. Przed rozpoczęciem radioterapii technik elektroradiolog pod nadzorem lekarza specjalisty radioterapii onkologicznej sprawdza zgodność ułożenia pacjenta z przygotowanym planem leczenia. Wymaga to bezpośredniego udziału pacjenta i odbywa się to przed pierwszą sesją napromieniania. Pacjent układany jest na stole terapeutycznym w takiej pozycji, w jakiej będzie realizowane napromienianie, z użyciem indywidualnego urządzenia do unieruchomienia (maska termoplastyczna lub forma próżniowa). Wykonywane są zdjęcia w pozycji terapeutycznej, przy pomocy których sprawdzana jest poprawność opracowanego planu leczenia. Po upewnieniu się, że przygotowany plan napromieniania spełnia oczekiwania, lekarz specjalista radioterapii onkologicznej dokonuje jego ostatecznej akceptacji i wówczas można rozpocząć realizację radioterapii. Napromienianie pacjentów wiązką protonową odbywa się w Centrum Cyklotronowym Bronowice Instytutu Fizyki Jądrowej PAN (CCB – IFJ PAN), gdzie wiązka protonowa wytwarzana jest w cyklotronie Proteus C-235.